تعارض انتخاب و اجبار دین در قرآن(پرسش و پاسخ)
پرسش:
قرآن کریم از یکسو میفرماید: در پذیرش دین هیچ اجباری نیست. اما از طرف دیگر میفرماید: هیچ دینی به جز اسلام از شما پذیرفته نمیشود. آیا این دو قول شبهه تعارض در قرآن را به وجود نمیآورد؟
پاسخ:
خدای متعال از یکسو در آیات معروف به آیهًْالکرسی میفرماید: «لا اکراه فی الدین، قد تبین الرشد من الغی» در قبول و پذیرش دین هیچ اجباری نیست، زیرا راه درست از راه انحرافی روشن شده است.(بقره-256)
در این آیه شریف دین اجباری نفی شده است، چراکه دین عبارت است از یک سلسله معارف علمی که از اعتقادات آگاهانه و ایمان قلبی افراد نشأت میگیرد و لذا هیچ اکراه و اجباری در آن راه ندارد. اما از طرف دیگر خداوند میفرماید: «ومن یتبغ غیر الاسلام دنیاً فلن یقبل منه و هو فی الاخرهًْ من الخاسرین» هرکس جز اسلام دینی را بطلبد، هرگز از او پذیرفته نمیشود، و او در آخرت از زیانکاران است.(آلعمران-85) ظاهر این آیه شریفه نشان میدهند که مخاطبین قرآن هر دینی غیر از اسلام را بپذیرند، خداوند آن دین را از آنان قبول نخواهد کرد، بنابراین آنان به نوعی مجبورند فقط دین اسلام را بپذیرند، زیرا دین دیگر از آنان قبول نخواهد شد. همچنین در آیه دیگر خداوند میفرماید: «انّ الدین عندالله الاسلام» از نظر خدا همانا دین فقط اسلام است.(آلعمران-19) حال چگونه میتوان این شبهه تعارض آیات مطرح شده را پاسخ داد؟
شأن نزول
مرحوم طباطبایی(ره) در شأن نزول آیه 256 سوره بقره این قول را مطرح کرده که فردی از پیامبر اکرم(ص) سؤال کرد: آیا میتوانم فرزندان نصرانی خود را به پذیرش اسلام مجبور نمایم؟ که این آیه شریفه در پاسخ نازل شد.(المیزان، ج 2، ص 348)
ایمان با اجبار جمع نمیشود
براساس این آیه شریفه ایمان به دین و اکراه و اجبار در یک جا جمع نمیشود. این آیه در واقع پاسخی صریح به افرادی است که زور و شمشیر را عامل پذیرش دین اسلام و گسترش آن معرفی میکردند زیرا در جمله بعدی «قدتبین» علت این حکم بیان شده که راه رشد و تعالی از راه گمراهی در قرآن تبیین شده است. همانگونه که در آیه دیگر میفرماید: «ما راه و چاه را نشانش دادیم، خواه شکرگزار شود (و قبول کند) و یا ناسپاس گردد (و نپذیرد).» (انسان- 3)
گروهی از متکلمان نظیر آیتا... سبحانی براساس این آیه نتیجه گرفتهاند که در اسلام فکر و عقیده آزاد است و هیچکس نمیتواند دیگری را مجبور به پذیرش اعتقاد خود کند، و وظیفه پیامبران نیز تنها تذکرو ارشاد بوده است. آزادیهای پیروان ادیان دیگر در اسلام نیز بر همین مبنا توضیح داده شده است.(مفاهیمالقرآن، آیتالله سبحانی، ج 2، ص 404)
و اما آیاتی که میفرماید: دین فقط اسلام است و غیر از دین اسلام را خداوند هرگز نمیپذیرد، ناظر به اکراه و اجبار در پذیرش دین نیست، بلکه ناظر به این جهت است که ای انسان اگرچه تو در انتخاب دین آزادی و هیچ اکراه و اجباری در پذیرش دین نداری ولی این را بدان که هر انتخابی که تو کردی لزوما اینگونه نیست که منطبق با حق و حقیقت و مورد قبول خدای متعال باشد و اگر دینی خواستی انتخاب کنی انتخاب احسن تو باید دین اسلام باشد که با آموزههای عقلانی و وحیانی انطباق کامل دارد و مورد قبول و مرضی خداوند نیز میباشد. پرواضح است که این انتخاب احسن با حریت کامل و آزادی انسان صورت میگیرد و هیچ تعارضی و منافاتی با آیه شریفه «لا اکراه فیالدین» ندارد.